باشد ، چه عصر خود اسلام يا پيش از اسلام يا عصر بعد از اسلام ، هيچ‌كدام از اين‌ها به تنهايى آن نيست كه اين نظريّه بيانگر آن است ، زيراكه اين نظريّه با امتياز در هدفى كه دارد ، فراگير است و هم‌چنين با امتياز در سبك و روش فراگيرى و شمول را مىطلبد ، و از اين‌روست كه آنچه از زمان سقراط و اپيكتت [ Epictete ] از فلاسفهء قديم به يادگار مانده ، و آنچه فلاسفهء عصر جديد نوشته‌اند ، حتّى كانت و استوارت ميل و آنچه را كه قدّيسين و پيامبران از اوّل روزگار ، حتّى موسى و عيسى عليه السّلام آورده‌اند ؛ بنابراين هر مذهبى از اين مذاهب ناگزير بايد در نظريّهء قرآنى يكى از تصويرها و اشكالى را كه با نظريّهء آنها تطبيق مىكند ، بيابد . و اين نيست ، مگر بدان جهت كه هدف نظريّهء قرآنى ، نفس انسانى با تمام قوايش و در همهء ابعادش مىباشد ، و از سوى ديگر همهء مردم را ، در تمام طبقات و از همه مراتب عقلانى مخاطب قرار مىدهد . و در ذات خود ، عدالت تنها اين نيست كه مجازات مساوى براى تلاش و كار مساوى از جهت تركيب و غنا باشد ، بلكه از حكمت اين سبك و روش آن است كه آموزش فراگير برخوردار از نظام مبرهنى باشد كه در تنوّعش برابرى كند با تنوّع جهت‌گيرىها ، مزاج‌ها و عقل‌ها ، در وقتى كه متوجّه آنها مىگردد ، به‌گونه‌اى كه هركدام از افراد به پيروى از روش فكرى خود بتواند در آن سبك و روش امورى را پيدا كند كه براى قانع كردنش صلاحيّت داشته باشد . بنابراين ؛ بايد دستور به انجام يك وظيفه به هر صورتى كه تحقّق مىيابد ، مجوّز خود را در حقيقت پيدا كند ، و نيز بايد با هر ديدى كه به آن بنگرى ، بتواند در ارتباط با نفس تأثيرگذار باشد ، و اين است آنچه كه قرآن كريم براى ما مطرح مىكند . به راستى كه عظمت امر الهى و مطابقت آن با حكمت و موافقت ذاتى آن با خير و مصلحت ، و رضايتى را كه براى بالاترين و ظريف‌ترين ادراكات تأمين مىكند ، و ارزش‌هاى اخلاقى كه تطبيق و اجراى امر الهى در نهايت به آن ارزش‌ها مىانجامد و هدف‌هاى مهمّ دنيوى و اخروى ، همهء اين‌ها در استحكام قدرت و توانمندى تكاليف قرآنى سهمى دارند . جز اين‌كه اين خاتمه ما عوض اين‌كه همهء مشكلات را آسان كند ، مشكل جديدى نيز بر مشكلات افزود ؛ توضيح آنكه تمام زمينه‌ها وقتى كه بر اين منوال مسخّر مىگردد ، و هنگامى كه همهء قوا و تمام نيروها نيرومند و بانشاط مىشود و موقعى كه همهء وسايل آماده و مهيّا مىگردد ،